Narcisme muteert in het Westen

In de 21e eeuw ontdekken we als groep hoe diep en wijd verspreid narcisme in onze wereld is. We zien het nu overal: in onze relaties, vriendschappen, op het werk en zelfs in onze families.

De ‘oppervlakkige, egocentrische’ definitie van de stoornis blijkt slechts het topje van de ijsberg te zijn. Onder de oppervlakte is een hele microkosmos van disfunctioneel gedrag aan het licht gekomen. Borderline, histrionisch gedrag, psychopathie, co-dependentie, paranoia en meer blijken intrinsiek verbonden te zijn met narcisme.

Van epidemie en verder

Narcissisme is geen nieuw fenomeen. Het is een kenmerk van de mensheid, geen afwijking. Wat wel nieuw is, is ons begrip van de diepere dynamiek ervan. Een ander 21e-eeuws aspect van narcissisme is dat het aan het veranderen is, omdat het in een moderne, geglobaliseerde sociale omgeving enorm veel ruimte heeft gekregen om zich te verspreiden.

Vroeger kwam narcisme vooral voor in de stam of familie, waar een bepaalde patriarch of matriarch de baas was. Als er iets vreselijks gebeurde, zoals een invasie, conflict, natuurramp of hongersnood, raakte de stam in de war. Om te compenseren dat het ware zelf in elkaar was gestort, ontwikkelden stamleden persoonlijkheidsstoornissen zoals borderline, psychopathie en narcisme. Echte authenticiteit en empathie gingen verloren, terwijl ego en manipulatie de boventoon voerden.

Ondertussen behielden de stamleiders hun positie. Ze vonden echter verlichting door hun ziekte te projecteren op lager geplaatste leden, die ze emotioneel, fysiek of zelfs seksueel misbruikten. Dit zie je vandaag de dag terug in narcistische families, waarvan veel leden intergenerationeel trauma dragen en symptomen van geestesziekte blijven vertonen.

Door de eeuwen heen versmolten stammen tot beschavingen en werden dominante posities steeds machtiger en invloedrijker. Het Romeinse Rijk is een klassiek voorbeeld van psychopathie, narcisme en corruptie, waar megalomane keizers zoals Caligula en Nero gruwelijke daden begingen tegen hun volk zonder daarvoor verantwoording af te leggen.

Toch was de heersende klasse historisch gezien altijd een minderheid en hadden rijken een beperkte levensduur. Pas sinds kort is de levenskwaliteit van de meerderheid zelfs die van de keizers van weleer overtroffen en verspreiden kansen op macht en onafhankelijkheid zich als een lopend vuurtje.

De heldenreis van vandaag

Aangewakkerd door de renaissance, de Franse Revolutie en de industriële revolutie heeft de westerse samenleving het individu tot koning of koningin uitgeroepen. Carl Jung ging nog verder door het proces van actualisatie populair te maken, waarbij iemand zich losmaakt van zijn stam in de hoop zijn authentieke zelf te ontdekken. Door uit de schaduw van een familie of gemeenschap te treden die hem in zijn ontwikkeling belemmerde, hoopt de moderne mens ongehinderd tot bloei te komen en te worden wie hij is.

Dit proces is door de geschiedenis heen vastgelegd in de vorm van de mythologische heldenreis, waarbij de hoofdpersoon zijn huis verlaat, afdaalt in de onderwereld, talloze uitdagingen en demonen trotseert en vervolgens verlicht en getransformeerd terugkeert.

De moderne heroïsche reis omvat echter geen zwaardgevechten en levensbedreigende situaties. Het kan eerder gaan om reizen over de wereld, psychedelica, meditatie, therapie, ondernemerschap, genezingsmethoden en andere manieren om innerlijke vrijheid en ontdekking te vinden.

Met ongekende rijkdom, technologie en veiligheid zijn mensen niet langer afhankelijk van een kleine stam voor hun overleving en behoefte aan verbinding. Iemand kan maanden of zelfs jaren weg zijn van zijn familie of gemeenschap en mensen uit alle lagen van de bevolking ontmoeten. Bovendien kan iemand via sociale media een heel virtueel leven opbouwen door een influencer-merk te creëren en overal en altijd contact te leggen met mensen. Tegelijkertijd nemen ze het narcismevirus met zich mee, klaar om het over de wereld te verspreiden.

Een pandemie van narcisme

Iemand die opgroeit in een narcistische familie heeft het super moeilijk onder de druk van hun disfunctionele structuur. Als een familie codependent en mentaal ziek is, is niemand immuun voor trauma’s. Narcisme en giftige schaamte kunnen zich snel verspreiden in elke sociale groep, net als een virus.

Ondertussen is de moderne westerse wereld gericht op twee dingen: consumentisme en individualisme. Mensen trekken massaal naar de steden en leiden een onafhankelijk leven. Bovendien stimuleren bedrijven de versnippering van het gezin, omdat iemand die sociaal geïsoleerd is van zijn stam, gekweld wordt door het gevoel ergens niet bij te horen en daardoor veel kwetsbaarder is voor de tredmolen van het consumentisme, waarbij hij een eindeloze leegte probeert op te vullen met het ene product na het andere.

Vroeger had de stam een verkeringstraditie en werd iemand in de gemeenschap opgenomen voordat hij of zij een gezinsleven begon. Nu zorgen online dating en one night stands voor een hit-and-run-mentaliteit. Met de eindeloze keuze aan mensen om mee uit te gaan in steden en online, wordt ‘genoegen nemen met minder’ een minder aantrekkelijke optie.

Verscholen achter anonimiteit en zonder verantwoording aan hun gemeenschap, kan iemand een relatie opbouwen en de ander vervolgens in de steek laten wanneer hij of zij dat wil. Omdat het tegenwoordig heel gewoon is om met vreemden te daten, heeft iemand ook geen idee wat er in de schaduw van de ander schuilt. Dit leidt tot een verdere uitholling van het vertrouwen, toegenomen paranoia en hertraumatisering, aangezien de kans om uitgebuit te worden door narcisten en psychopaten dramatisch toeneemt. Vol woede over een onrechtvaardige wereld glijdt de misbruikte persoon verder af en wordt zelf psychopaat en narcistisch. Het is een neerwaartse spiraal naar een relationele hel.

Traditionele bastions van gemeenschap en stam blijven bestaan in het Westen, maar worden zwaar op de proef gesteld. Zelfs traditionele regio’s zoals Afrika, het Midden-Oosten en Azië worden beïnvloed door het Westen, dat de planeet naar zijn evenbeeld wil vormen en de massa’s conditioneert om te fragmenteren en te consumeren.

Veel etnische families verhuizen naar het Westen, op zoek naar een beter leven of betere economische omstandigheden. Hun kinderen worden dan verscheurd door de tegenstrijdige druk van de moderniteit en de hoge verwachtingen van hun traditionele families.

Dit alles komt nu tot een hoogtepunt, omdat mensen niet langer gebonden zijn aan traditionele structuren zoals dorpen, monogamie en familie. Met oneindige keuzes en een maatschappij die gericht is op eindeloze economische groei en zelfontplooiing, zijn de omstandigheden ideaal voor het verspreiden van het virus van narcisme.

Mensen zonder een familiegeschiedenis van psychische aandoeningen kunnen simpelweg het contact met tradities verliezen en door hun macht worden gecorrumpeerd. Dit wordt nog versterkt door sociale media, die ‘high status’-figuren creëren die de massa’s met hun gefotoshopte onmogelijke normen en narcistische jacht op clicks, geld en aandacht een gevoel van schaamte geven.

Anderen verlaten hun disfunctionele en chaotische familieomgeving en raken vervolgens verdwaald in de moderniteit, waar ze zich gaan gedragen als egoïstische psychopaten. Zulke mensen zijn dissociatief, hebben waanideeën en handelen vanuit een trauma. Ze worden meegezogen in een zee van promiscuïteit, fantasie, online dating, het nastreven van online roem, drugs en eindeloze chaos.

Een terugkeer naar traditie

De westerse wereld gaat niet terug naar traditie. De doos van Pandora is open. We zijn te ver gekomen. Traditie blijft echter een nuttige bron van voeding en structuur.

Degenen die hun gemeenschap en disfunctionele familie verlaten, ontdekken misschien niet alleen chaos en vernietiging, maar ook inzicht en transformatie. De ‘dood’ van hun vroegere zelf maakt de opkomst mogelijk van een feniks die uit de as herrijst. Bevrijd van een zieke en rigide structuur kan iemand de lagen afpellen en tot de kern van zichzelf komen. Met verlichting komt innerlijke vrede, zelfkennis en het vermogen om betere grenzen te stellen. Toch kan iemand die zich losmaakt niet lang overleven zonder een gevoel van thuis. Geloof, familie en structuur zijn noodzakelijk voor alle mensen.

Terwijl etnische en traditionele volkeren inspiratie kunnen vinden in een progressief Westen, kan het Westen ook leren zichzelf te temperen door middel van traditie. Degenen die getransformeerd en ontwaakt zijn, die hun disfunctionele verleden achter zich hebben gelaten en voor de heldenreis hebben gekozen, kunnen terugkeren naar huis en hun gaven delen. Ze kunnen grenzen stellen en leven op hun eigen voorwaarden, terwijl ze het goede voorbeeld geven. In plaats van de redder te spelen of hun neus op te halen voor iedereen, kunnen ze gewoon zichzelf zijn, zonder schaamte of excuses.

In ruil daarvoor kan hun stam hen een gevoel van verbondenheid en structuur bieden, zelfs als die gebukt gaat onder trauma’s en ziekte. In veel gevallen kan het een kans zijn om nederigheid, empathie, menselijkheid, genezing en een dieper begrip van waar men vandaan komt te ontdekken. De stammen waarvan de ziekte terminaal is geworden, kunnen dit misschien niet meer bieden. Maar veel stammen kunnen dat wel, en blijven in de kern goed.

De enige andere optie is om de pandemie van narcisme die zich over de hele wereld verspreidt, te blijven voeden. Om structuurloos, groots en onverzadigbaar te blijven. Hoe duurzaam deze oplossing is, valt nog te bezien.