Hoe herken je een narcist in een aandachtseconomie

Ik heb laatst een Instagram-account aangemaakt en ben begonnen met posten. Ik probeerde natuurlijke poses te maken en inspirerende quotes toe te voegen die mijn echte ervaringen als schrijver weerspiegelden. Maar na slechts drie posts had ik het onmiskenbare gevoel dat ik in narcistisch gebied terechtkwam. Uit dit ongemak ontstond een reeks gedachten die me gerust moesten stellen. Ik begon tegen mezelf te zeggen: Zo is de wereld nu eenmaal. Er zijn miljoenen contentmakers online die vechten om aandacht. Zo promoot je je bedrijf. We leven in een aandachteconomie. Dit is normaal.

Functie: Professioneel narcist

Als je door TikTok en Instagram bladert, duurt het niet lang voordat je iemand ziet dansen of een stunt uithaalt. Provocerende titels leiden je naar zelfgemaakte sketch comedy, vaak met een rondborstige vrouw in uitdagende kleding en haar partner in crime. Andere video’s zijn eenvoudiger en directer. Een vrouw of man staat gewoon in een pose, maakt kleine bewegingen of draait zich om om zichzelf te laten zien. Misschien promoten ze de kleding die ze dragen, maar vaak is dat niet het geval.

Door de komst van sociale media is aandacht trekken niet alleen sociaal acceptabel geworden, maar ook een onmisbaar onderdeel van onze economie. Veel mensen zijn nu voor hun inkomen afhankelijk van de aandacht van anderen. Voor een echte narcist is het geld natuurlijk leuk, maar de onverdeelde bewondering van duizenden of zelfs miljoenen volgers is waar het om draait. Een constante stroom van anonieme likes, meldingen en reacties zorgt voor een soort virtuele narcistische bevoorrading.

Wat zou er gebeuren als al deze virtuele bevoorrading zou opdrogen? Zelfs als deze contentmaker of influencer nog al het geld van de wereld zou hebben, hoe zouden ze zich dan voelen? Waarschijnlijk net als elke narcist. Ze zouden de pijn van narcistische ontwenning voelen.

Omgaan met een narcistische wereld

Als iemand met complexe PTSS is mijn behoefte aan aandacht gekoppeld aan schaamte, in die zin dat ik me er raar bij voel. Aandacht activeert mijn schuldgevoel en zegt me dat ik het niet waard ben. Wat me echter bang maakt, is het gevoel dat als ik die aandacht wel krijg, ik het misschien wel leuk vind. Die kleine potentiële psychopaat of narcist in mijn achterhoofd, op de loer in mijn schaduw, duwt me vooruit en spoort me aan, en herinnert me eraan hoe geweldig ik kan zijn – als ik mijn twijfels maar loslaat. Godzijdank voor mijn geweten. Hoe impulsief ik ook kan zijn in mijn reacties op complexe trauma’s, mijn geweten wacht altijd op me als ik weer bij zinnen kom.

Een echte narcist is al vanaf jonge leeftijd narcistisch. Als verslaafden zijn narcisten notoir onbekwaam in het beheersen van hun impulsen. Hun geweten is uitgeschakeld. Als ze je kunnen gebruiken voor bevoorrading en bevrediging, dan zullen ze dat doen. Het enige wat hun pathologie in toom houdt, zijn jouw grenzen en de verantwoordelijkheid en moraal die door hun gemeenschap worden afgedwongen. Veel narcisten houden zich aan de regels in traditionele en conservatieve samenlevingen, of doen hun werk in het donker om niet ontmaskerd te worden.

Nu is er een nieuwe wereld ontstaan waarin narcisten hun pathologie kunnen botvieren en er zelfs hun werk van kunnen maken. De overlap met pornografie is opvallend, waar de samenleving haar seksuele behoeften in een hele industrie kan kanaliseren. In sommige opzichten is de aandachteconomie misschien wel de gezondste weg voor narcisten. Als iemand die seksueel gefrustreerd is zijn agressie op pornografie kan botvieren in plaats van iemand daarmee lastig te vallen, is dat dan niet beter? Als een narcist in de online schijnwerpers kan treden en zijn narcistische bevoorrading uit virtuele bewondering kan halen, is dat dan niet beter dan dat hij anderen manipuleert, beschaamt en misbruikt om zich van een bron van bevoorrading te verzekeren?

Misschien. Maar net als bij porno is er een olifant in de kamer als het gaat om de aandachtseconomie: het tast onze samenleving aan. Porno, vooral de harde variant, creëert onrealistische verwachtingen bij de jonge geesten van de consumenten. Voor veel seksueel actieve mensen die op zoek zijn naar verbinding en een gezonde verkenning van hun verlangens, lijkt er een onverzadigbare honger te zijn bij de mensen die ze ontmoeten, zelfs een ziekte en corruptie van hun seksuele voorkeuren. De manier waarop de pornografisch geprogrammeerde minnaar seks nastreeft, staat los van de behoeften en verlangens van zijn partner, waarbij de beelden van de video’s die hij heeft bekeken in de eerste plaats zijn handelingen bepalen. Er is een angstaanjagende kloof tussen geest, lichaam en werkelijkheid. Vooral veel mannen verliezen hun verlangen wanneer hun partner niet meer voldoet aan de normen van de vrouwen in hardcore pornofilms. Anderen verliezen gewoonweg hun libido.

Je ziet dezelfde corruptie in elke pittoreske of natuurlijke openbare omgeving. In een zee van mensen die gewoon genieten van hun omgeving en contact maken met elkaar, komen tientallen influencers aan in hun misplaatste outfits en met hun camera-apparatuur, houden een fotoshoot en vertrekken weer. Er lijkt een leegte in hun ogen te zijn tijdens elke pose. Ze lijken geen enkele waardering te hebben voor waar ze zijn – hun gedachten zijn nog steeds online, waar ze zich voorstellen hoe deze specifieke pose zal worden ontvangen. In tegenstelling tot in de slaapkamer is hier de kloof tussen geest, lichaam en realiteit voor iedereen zichtbaar.

De narcist en het ei

Dit alles roept de vraag op: heeft de omgeving de narcist gecreëerd, of heeft de narcist zich in de omgeving thuis gevoeld als een vis in het water? Om dat te beantwoorden, moeten we teruggaan naar de basis.

In wezen is een narcist een chronisch onzichtbaar kind, van wie de ware aard werd verdoezeld. Verborgen narcisten werden volledig genegeerd en terzijde geschoven, kregen minimale aandacht of emotionele afstemming. Ook openlijke narcisten werden in hun authentieke zelf genegeerd, maar werden wel erkend in bepaalde contexten die de ouder waardeerde. Hoe ze presteerden of hoe ze eruit zagen, bijvoorbeeld. Narcistische ouders ‘houden’ van een kind dat hen goed laat overkomen.

Als je de ware aard van de aandachteconomie blootlegt, zou je het ‘narcissisme-economie’ kunnen noemen. In plaats van alleen de verwachtingen van de ouders, zoals bij een narcistisch kind, moet de maker van sociale media voldoen aan de verwachtingen van talloze mensen. Als ze een manier kunnen vinden om hun authentieke zelf online te uiten, is compensatie niet nodig. Een gezond, verbonden leven buiten sociale media helpt ook. In dit geval is een vals zelf niet nodig.

Maar vaak moet een influencer, om volgers te houden, verder gaan dan wat echt nodig is en in plaats daarvan de behoeften van volgers gaan vervullen. Deze persoon wordt steeds meer gedwongen om zich voor te stellen welke versie van zichzelf de aandacht zal trekken en vasthouden. Daarvoor hebben ze hun ego nodig. Hun persoonlijke leven kan dan een last worden, omdat de ‘hoogwaardige’ narcistische bevoorrading van miljoenen onweerstaanbaar wordt. Uiteindelijk wordt de kloof tussen het authentieke zelf en het ego groter en ontstaat er een soortgelijke dynamiek als bij echt, origineel narcisme. Omdat hun virtuele ‘valse’ zelf alle aandacht krijgt, blijft het authentieke zelf van de influencer chronisch onzichtbaar.

En zo ontstaat er een nieuwe vorm van pathologische narcist – een product van de 21e-eeuwse economie. Iets wat ik in gedachten zal houden bij het plannen van toekomstige posts op sociale media.