Fantasie achterlaten en terugkeren naar de werkelijkheid

De doelpersonen van misbruik hebben een kernkwetsbaarheid die ze vaak over het hoofd zien, en hun neiging om die te missen ligt in de aard ervan: Dissociatie.

Doelpersonen van misbruik komen vaak uit emotioneel verwaarloosde gezinnen. In veel gevallen hebben ze ook openlijk misbruik meegemaakt. Of het nu gaat om het trauma van verwaarlozing, het trauma van actief letsel, of beide, de pijn van hun ervaring wordt te groot. De realiteit wordt te veel. Weten dat de persoon van wie je houdt je pijn doet, en de gevolgen daarvan voelen, is ondraaglijk. Het antwoord op deze situatie is dissociatie, en daarmee wegdrijven in fantasieën om het ondraaglijke draaglijk te maken.

Complex trauma is als een bal van enorme vrees, schaamte en schuldgevoelens die steeds weer tot uitbarsting komt, afhankelijk van de uitdaging of stressfactor waarmee je op dat moment te maken hebt. Wanneer complex trauma zich voordoet, overweldigt het je geest, je innerlijke balans en je bewustzijn. Gedurende deze periode is er een breuk in de realiteit. Je drijft af naar een andere wereld.

Deze gedissocieerde toestand kan simpelweg een gat in je geheugen zijn, gepaard gaande met een gevoelloosheid. Het is een verademing van de onmetelijkheid van het complexe trauma in je. Andere keren gaat dissociatie gepaard met fantasie; een heldere, wakende droom die tot doel heeft de realiteit te herkaderen om deze draaglijker te maken.

Je kunt je een betere toekomst voorstellen die geen inspanning van jou vereist; die gewoon toevallig ontstaat, omdat je ‘gezegend’ bent. Je ziet misschien iemand die je intrigeert en stelt je voor hoe het zou zijn om met die persoon samen te zijn. In deze fantasie raakt hij of zij waarschijnlijk erg in je geïnteresseerd en gaat hem of haar veel om je geven. Misschien trouwen jullie wel en leven jullie nog lang en gelukkig.

Het feit dat je nog nooit met die vreemdeling hebt gesproken, stoort je niet in je fantasie. Het feit dat je geen actieve stappen hebt ondernomen om je verbeeldde succes te bereiken, zet je ook niet aan het denken.

De gevolgen van dissociatie en fantasie

Zoals je misschien wel begrijpt, is het zeer problematisch voor iemand om voortdurend hiaten in zijn geheugen te hebben en die hiaten vervolgens op te vullen met ‘ervaringen’ die niet op de werkelijkheid zijn gebaseerd.

De neiging tot dissociatie en fantaseren heeft veel ernstige gevolgen, zoals:

Belemmerd leren

We leren over de wereld als we ons veilig voelen. Onze emoties zijn onder controle en we kunnen ons voldoende concentreren om de concepten die we nodig hebben op te nemen. Details interesseren ons en geven ons begrip van de wereld vele grijstinten.

Vanuit een gedissocieerde toestand worden feiten echter over het hoofd gezien. Belangrijke concepten worden verdoezeld en worden abstracties. De details worden niet ingevuld.

Iemand die vanuit een gedissocieerde toestand naar de wereld kijkt, zal bijvoorbeeld vertellen over die straat waar hij is geweest, met al die bomen. Iemand die met beide benen op de grond staat, weet hoe de straat heet, waar die ligt, dat het een toeristische trekpleister is, herinnert zich enkele winkels en kan zich levendig herinneren hoe het was om daar te zijn. Met grip op de realiteit worden kennis en ervaring geïntegreerd.

Onvermogen om met emoties om te gaan

Leven in een fantasiewereld betekent dat iemand weinig ervaring heeft met het begrijpen en verwerken van zijn gevoelens.

Emoties kunnen in elke intensiteit en in elke combinatie voorkomen. Ze zijn vaak complex en moeilijk te hanteren. Mensen die dissociëren voelen ofwel te weinig en reageren niet op situaties, ofwel voelen ze te veel en reageren ze overdreven.

Een onvermogen om met emoties om te gaan kan een vriendschap of relatie vernietigen. Mensen hebben voortdurend emotionele afstemming nodig en hebben de neiging om afstand te nemen als je te gevoelloos of koud bent. Emotionele ups en downs kunnen je dierbaren in verwarring brengen en van je vervreemden.

De gedissocieerde persoon heeft doorgaans geen idee wat hij voelt of wat hij wil, en loopt daardoor zijn behoeften mis. Emotionele ontregeling kan ook je leven destabiliseren of je financiën of carrière schaden als je je impulsen niet onder controle hebt.

Slecht geheugen

Iemand die dissocieert, heeft gaten in zijn geheugen. Het is niet ongebruikelijk dat iemand met dissociatie het grootste deel van zijn jeugd vergeet. Ze kunnen over het algemeen vergeetachtig zijn, spullen kwijtraken of belangrijke gebeurtenissen en afspraken vergeten.

Het grootste gevaar van dissociatie en fantasie

Je moet betrokken zijn bij de wereld om controle over je leven te hebben. Maar mensen die dissociëren zijn niet betrokken bij de realiteit en leggen hun identiteit en levensbeslissingen uit handen aan anderen; mensen die meer betrokken zijn en zogenaamd beter weten. De gedissociëerde persoon geeft de controle uit handen aan een misbruiker.

Door deze controle uit handen te geven, sta je open voor manipulatie. Omdat de gedissocieerde persoon geen goed geïnformeerd ego heeft om te bemiddelen en grenzen te stellen, krijgt de misbruiker gemakkelijk toegang.

Over het algemeen ontstaan fantasie en dissociatie willekeurig en hebben ze geen echte samenhang. Het zijn gewoon copingmechanismen voor een episode van complex trauma dat zich van binnen voordoet. Maar als je een psychopaat of narcist tegenkomt, smelt de willekeurige chaos van je dagdromen samen tot één fantasie: de perfecte wereld van de narcist.

De narcist overspoelt je met zijn schijnbare zelfvertrouwen en charme en overlaadt je met liefde. Als je de neiging hebt om je perfecte, mooie resultaten voor te stellen, zal dit je enorm aanspreken. In plaats van willekeurige fantasieën over verschillende mensen en ideale situaties, bundel je je fantasiewereld in één persoon.

De narcist voedt je met beloftes over een geweldige toekomst, terwijl hij je op dat moment kalmeert en charmeert. Als je je focus verliest of begint te twijfelen aan de fantasiewereld van de narcist, zal hij je complexe trauma’s uitlokken door je te beschamen, bang te maken of je een schuldgevoel te geven. Omdat je de neiging hebt om je negatieve emoties te ontvluchten, klamp je je nog meer vast aan de fantasie en herwint de narcist zijn controle over je.

De verraderlijke weg terug naar de realiteit

Dissociatie en fantasie zijn een soort reddingsboei voor kinderen die tekortkomen en misbruikt worden. Deze geweldige manieren om ermee om te gaan helpen je door je kindertijd en puberteit heen, als een soort beschermende wolk.

Maar zoals we hebben gezien, betaal je een hoge prijs voor deze oplossing. Je mist wat de realiteit te bieden heeft, je belemmert je groei en je blijft kwetsbaar voor misbruikers.

Als je je afsluit en fantaseert, zit er niemand meer achter het stuur. Er is niemand thuis om voor het huis te zorgen. De reis terug naar de realiteit houdt daarom in dat je weer achter het stuur gaat zitten en leert om beetje bij beetje de realiteit te doorgronden.

De fantasiewereld is als een schulp die je beschermt tegen de turbulentie van de realiteit. Deze schulp bestaat uit lagen die je gedurende je hele leven hebt opgebouwd en die de fantasiewereld tot jouw realiteit hebben gemaakt.

Als fantasie je standaardmodus is geworden, zal de realiteit niet gemakkelijk tot je doordringen. Dit betekent dat je bewust moeite moet doen om door de fantasieschulp heen te breken en de realiteit te bereiken om jezelf te kunnen transformeren.

Enkele methoden om de realiteit te doorgronden zijn:

Je ademhaling bewust maken en verdiepen

Als je gedissocieerd bent, ben je je daar meestal niet van bewust. Je merkt het misschien als je weer terug bent, maar alleen als je goed oplet.

Een ander aspect van dissociatie dat makkelijk over het hoofd wordt gezien, is de neiging om oppervlakkig te ademen. Door je ademhaling tot het absolute minimum te beperken, verdoof je het ongemak van complexe trauma’s die door je lichaam circuleren.

Door je ademhaling te ontwaken en te verdiepen, breng je je innerlijke realiteit in beeld door je zenuwstelsel te reguleren. Soms is één diepe ademhaling al genoeg om je te realiseren hoe angstig, panisch of emotioneel je onder de oppervlakte bent. Bovenal kun je er altijd zeker van zijn dat een ademhaling echt is. Het is altijd toegankelijk voor je en kan je in de realiteit verankeren.

Twee krachtige oefeningen om je ademhaling te doen ontwaken en verdiepen zijn:

1. Box Breathing: Deze oefening is geweldig om je zenuwstelsel te ontspannen en je authentieke zelf in beeld te brengen. Box breathing houdt in dat je op regelmatige tijdstippen in- en uitademt door je neus, terwijl je aan het einde van elke uitademing en inademing je adem even vasthoudt. Bijvoorbeeld: Adem 4 seconden in, houd je adem 4 seconden in, adem 4 seconden uit, houd je adem 4 seconden in en herhaal. Als je dit 10 tot 30 minuten doet, kan de vecht- of vluchtreactie geleidelijk afnemen. Op YouTube vind je begeleide box breathing-meditaties.
2. Wim Hof-methode: Deze oefening helpt je bloed te zuiveren en een schone lei te creëren, zodat je je innerlijke realiteit kunt voelen vanuit een rustige en bewuste basis. Het idee achter deze methode is om je lichaam te overspoelen met zuurstof door snel in en uit te ademen, aan het einde volledig uit te ademen, vervolgens je adem in te houden en de resterende zuurstof in je bloed zo lang mogelijk te laten circuleren. Wim Hof heeft een begeleide versie van deze ademhalingsoefening op YouTube die je kunt volgen. Je kunt dit één of twee keer per dag doen, vooral wanneer je net wakker bent.

Je visuele focus aanscherpen

Hoe vaak zie je je omgeving echt? Hoe vaak zie je mensen echt?

De gedissocieerde persoon abstraheert de werkelijkheid vaak tot een ‘gefotoshopt’ beeld in zijn hoofd. Hierdoor wordt hij nooit echt geraakt door de volheid en hardheid van de werkelijkheid.

Als de realiteit uitdagend of bedreigend wordt, adem je oppervlakkig, abstraheer je mensen en plaatsen en blijf je met één voet in de fantasiewereld. Een oefening die je op elk moment kunt doen, is een enkel object of persoon kiezen en je visuele focus volledig daarop richten.

Als het iets is als een tafel of een schilderij, neem dan vijf minuten de tijd om je blik erop te richten. Er zullen gedachten opkomen. Misschien verlies je zelfs je focus en raak je gedissocieerd. Als dat gebeurt, wacht dan tot je weer terug bent en scherp je focus opnieuw. Als je dit blijft doen, zul je na verloop van tijd een gevoel krijgen van wat het is om aanwezig te zijn en de realiteit te zien zoals ze is, in plaats van vanuit een gedissocieerde, geabstraheerde toestand. Hoe meer tijd je aan deze oefening besteedt, hoe meer kansen je de realiteit geeft om door te dringen.

Een andere oefening is om je best te doen om mensen echt te zien. Kijk ze in de ogen, ontspan je lichaam en verwelkom hun aanwezigheid in jezelf. Laat via je energie en je ogen merken dat je ze ziet.

In beide gevallen zul je waarschijnlijk overweldigd worden door vrees, angst, schaamte of andere negatieve en zware emoties. Dit is de kracht van je focus op de realiteit. Je ziet niet alleen de uiterlijke realiteit zoals die is, maar je voelt ook je innerlijke realiteit zoals die is.

Houd jezelf in de gaten

Met een bewuste ademhaling en een scherpe focus heb je meer toegang tot je gevoelens dan ooit tevoren. Wat doe je met deze emotionele storm?

Je in de realiteit voelen

Een optie is om terug te vallen op dissociatie en fantasie. Dit gebeurt meestal vanzelf, zonder dat je daar iets voor hoeft te doen. Wat je wel kunt doen, is jezelf betrappen wanneer dit gebeurt.

Angst, paniek, overweldigende zwaarte; er is een goede reden voor de dissociatie. Het is een beetje oneerlijk dat je ook de emoties van een leven lang onderdrukking moet voelen. Het loslaten van deze emoties is hard werken.

Geloof zal je door de storm heen leiden. Loslaten is cruciaal. Je openstellen voor de emoties zonder kritisch na te denken, zorgt ervoor dat de gevoelens op hun eigen tempo losgelaten kunnen worden.

Uiteindelijk zul je het doel van emoties gaan begrijpen. Je zult de wijsheid ervan waarderen en inzien hoe ze je proberen te helpen. Vrees is de ruwe energie die je nodig hebt om het onbekende aan te gaan en te evolueren. Angst is de bereidheid om te presteren in moeilijke situaties. Schaamte stelt je in staat je één te voelen met je stam en je in te leven in anderen.

De bestuurder komt naar boven

Je zult je vaak per dag losmaken. Je hoeft jezelf niet te veroordelen of van streek te raken. Maak er gewoon een gewoonte van om te controleren en bewust te zijn van waar je op elk moment bent. Misschien betrap je jezelf erop dat je je afvraagt wat er het afgelopen uur is gebeurd terwijl je daar in de trein zat. Soms zul je het moment opmerken waarop je terugkeert naar de realiteit.

Naarmate je oefent met het monitoren van je verbinding met de realiteit, zul je je misschien gaan afvragen wie het is die deze verschuivingen van fantasie naar realiteit opmerkt. Wie is degene die je tegemoet komt als je terugkeert? Met deze verschuiving zul je de opkomst van de bestuurder gaan opmerken. Je bewustzijn. Je hogere zelf.

Noem het wat je wilt, maar het is er. Het ziet alles, het weet alles en het voelt alles. Naarmate je je verbinding ermee verdiept, zul je leren je vermogen om erbij te blijven uitbreiden, terwijl je steeds meer emoties in je bewustzijn toelaat. Als complexe trauma’s in je losbarsten, zul je een punt bereiken waarop de bestuurder blijft en de intensiteit van wat je voelt beheersbaar wordt. Je bent in staat om bij de emotionele intensiteit te blijven en deze te bevatten.

Houd je relaties in de gaten

Dit is veruit het moeilijkste om goed te doen.

Fantasie kan zo verraderlijk zijn dat je niet beseft dat een hele relatie op fantasie is gebaseerd. Dit is altijd het geval bij een narcist. In andere gevallen heb je misschien zelfs een psychopaat in je leven die aan je touwtjes trekt, terwijl jij met hem blijft omgaan via een fantasieprojectie.

De eerste stap is om dit te erkennen als een mogelijke waarheid.

Veel mensen zullen de waarheid over hun relaties niet onder ogen willen zien. Ze onderzoeken niet hoezeer deze relaties op de werkelijkheid zijn gebaseerd. Ze zien iemand die hen uitbuit misschien als een eerlijke en liefdevolle vriend. Ze kunnen besluiten dat iemand die hen voortdurend heeft misbruikt, degene is die het meest van hen houdt. Zo groot is de kracht van fantasie.

Het toetsen van je relaties aan de werkelijkheid valt buiten het bestek van dit artikel.
Maar naarmate je oefent met het onder ogen zien en integreren van de realiteit, zul je je steeds meer bewust worden van je relaties. De vraag is: Sta je open voor de waarheid en alle gevolgen die dat met zich meebrengt? Alleen jij weet het antwoord op die vraag.

Door in het moment te blijven en je emoties volledig te voelen, krijg je de kans om dit te onderzoeken. Je gevoelens zullen je alle wijsheid geven die je nodig hebt – als je jezelf toestaat ze te voelen.

Het is logisch dat hoe meer je de realiteit in je bewustzijn integreert, hoe meer ruimte je hebt om die te leren kennen. Meer realiteit betekent meer waarheid. Het comfort van fantasie verliezen is pijnlijk. Meer waarheid betekent ongemak en pijn.

Maar waarheid brengt ook kracht met zich mee. Je krijgt niet alleen het vermogen om de realiteit te kennen, maar ook om die te beïnvloeden en vorm te geven. Dat is je beloning voor de gevaarlijke reis terug van de andere kant.