Empathie hebben voor een ouder die je als kind emotioneel misbruikte

Het Stockholm-syndroom is echt een interessant fenomeen. Als je leven in handen is van je gewelddadige ontvoerder en je beseft dat hij je ongelooflijk veel pijn kan doen, dan word je gek van angst. Gelukkig heeft je brein een soort stopknop. Het overspoelt je met positieve emoties, waardoor je gehechtheid voelt voor je ontvoerder en die gebruikt om hem te overtuigen je geen pijn te doen. Door jezelf te veranderen in een bondgenoot, in het tegenovergestelde van een bedreiging, krijg je weer een gevoel van macht in een hulpeloze situatie.

Precies hetzelfde gebeurt met een kind met een gewelddadige ouder. Zelfs in een liefdevol gezin begrijpt een kind onbewust dat zijn leven in handen ligt van zijn ouders. De overlevingskansen van het kind nemen toe als het zich onderdanig, meewerkend en liefdevol kan opstellen. Als klap op de vuurpijl idealiseert het kind de ouder en overtuigt het zichzelf ervan dat de ouder geen kwaad kan doen en geen schade kan toebrengen. De ouder is perfect, totaal-goed en bij uitbreiding veilig.

Een kind dat zijn ouder op deze manier verafgoodt, is één kant van een dynamiek die bekend staat als ‘splitting’, een neiging om anderen te zien als totaal-goed of totaal-slecht. Ze zijn ofwel verrotte, slechte mensen die haat verdienen, ofwel perfect en kunnen geen kwaad doen. Er is geen tussenweg.

Kinderen in hun kwetsbare toestand kunnen het zich niet veroorloven om hun ouders als kwaadaardig te zien. Dus zien ze hen als oneindig geweldig, machtig en wijs. Ze doen dit zelfs als ze de realiteit moeten ontkennen. Dit is noodzakelijk voor het mentale en emotionele welzijn van het kind.

In het geval van mishandelende ouders neemt de angst van het kind aanzienlijk toe. Als gevolg daarvan neemt de splitting-afweer toe, samen met de waanvoorstellingen van het kind. Meer angst betekent meer psychologische instabiliteit. Met hun kwetsbare geest en extreme kwetsbaarheid heeft het kind geen keuze. Ze drijven af in hun fantasie en raken gehecht aan het idee van hun mishandelende ouder als totaal-goed.

Als dit kind volwassen wordt, blijft splitting onbewust in zijn geest aanwezig. Hij blijft de ouder zien als welwillend, tot het punt waarop hij de realiteit ontkent. Zelfs als hij zich realiseert dat zijn ouder misbruik heeft gepleegd en dat nog steeds doet, redeneert hij het weg. Hij verklaart op irrationele wijze zijn liefde voor de ouder, terwijl hij diep van binnen weet dat hij dit doet voor zijn eigen geestelijke gezondheid. Dit is begrijpelijk.

Veel mensen staan zichzelf niet toe om hun ouder te zien zoals hij of zij is vanwege de emotionele storm die deze realiteit met zich meebrengt. Woede. Verdriet. Wanhopigheid. Schaamte. Trauma — alle emoties die je hebt weggedrukt zodat je je goed kon voelen over je ouder. Dit zal ontzettend moeilijk zijn om te verwerken. Het kost moed, energie, geduld en inspanning om door deze eerste storm heen te komen. In sommige gevallen kan ontkenning het enige zijn dat je beschermt tegen psychose en waanzin.

Gevaar loert voor degenen die de waarheid durven te benaderen. Je zult in je eigen tempo moeten gaan om te voorkomen dat je wordt overweldigd. Trauma is geen spelletje. Maar achter het gevaar schuilt ook een kans. Een fascinerend resultaat van het genezen van jeugdtrauma’s en het onder ogen zien van de waarheid is het vermogen om voorbij de splitting-afweer te kijken. De realiteit komt naar boven en blijkt veelzijdig te zijn. Je gaat de situatie vanuit het perspectief van je ouders zien. Met empathie zie je niet alleen de druk van het onvoldoende toegerust zijn om ouder te zijn, maar voel je die ook. De uitputting van de slapeloze nachten om financieel het hoofd boven water te houden. De wens om je kind alles te geven, maar niet eens in staat zijn om je hoofd koel te houden tijdens het ontbijt. Het gevoel van ontoereikendheid ten opzichte van die andere ‘perfecte’ ouders in de buurt. Met empathie krijg je ook een beter perspectief en zie je hoe het leven van je ouders was toen zij kind waren en te maken hadden met vreselijk misbruik. Je ziet hoe ze geen kans hebben gehad om hun eigen trauma te verwerken en plotseling gedwongen werden hun eigen behoeften opzij te zetten en de perfecte ouder te zijn. Onze generatie heeft mogelijkheden voor genezing waar onze ouders alleen maar van konden dromen.

Je empathie helpt je de situatie van je ouders te begrijpen. Hopelijk helpt het je ook inzien dat het niet jouw schuld was. Het ging niet om jou. De waarheid was veel ingewikkelder dan je ‘totaal-goed’ en ‘totaal-slecht’-bril kon zien. Natuurlijk was het gedrag van je ouders soms vreselijk en kan het als behoorlijk slecht worden beoordeeld. Maar de onderliggende realiteit gaat verder dan dat. Het was gewoon zo. En het deed pijn. Dat doet het nog steeds.

Dit mag geen vrijbrief zijn voor je ouder. Pas op dat je empathie de waarheid niet vertroebelt. Je ouder was mishandelend en dat heeft echte gevolgen voor je gehad. Erken dat. Verwerk het op je eigen tempo. Bepaal wat je nodig hebt om te kunnen genezen.

Als je ouders nog leven, bedenk dan hoe je relatie met hen eruit zal zien in de tijd die je nog samen hebt. Doe dit echter pas als je je verleden hebt verwerkt en de waarheid onder ogen hebt gezien.

Mensen zijn in staat tot goed en kwaad. Maar uiteindelijk moeten we zelf beslissen hoeveel goed er in hen zit. Zijn ze te redden? Kun je met hen omgaan door grenzen te stellen, beperkingen te accepteren en wederzijds respect te eisen? Dit is moeilijk in te schatten als je een leven lang een vertekend beeld van je ouder hebt gehad. Zonder de waarheid kun je hun kern niet bepalen.

Neem er de tijd voor. Het kan zijn dat je ouder te ver is gegaan in zijn of haar gedrag en alleen maar doet alsof hij of zij liefdevol is, in de hoop je open en verbonden te houden zodat hij of zij je kan gebruiken voor narcistische bevoorrading. Ze zullen je empathie tegen je gebruiken zonder zelf ooit kwetsbaar te zijn. Pas hiermee op.

Empathie is geen middel om dingen te ontkennen, het is een zaklamp die de nuances van de realiteit verlicht. Het zou je moeten helpen het perspectief te krijgen dat je nodig hebt om de waarheid te zien vanuit jouw kant en die van je ouder. Het zou je moeten helpen vergeving te vinden, zodat je kunt genezen, verder kunt gaan en het leven kunt leiden dat je verdient.