Waarom borderlines zo'n slecht geheugen hebben

Borderlines en narcisten zijn twee kanten van dezelfde medaille, en die medaille bestaat uit complex trauma.

‘Complexe posttraumatische stressstoornis’, of kortweg complexe PTSS, leidt tot allerlei negatieve symptomen die het vermogen van iemand om in het hier en nu te blijven en kalm te blijven, beïnvloeden. In het geval van narcisten beschermt hun grootsheid en valse zelf hen in hoge mate tegen deze innerlijke storm.

Borderlines hebben niet zoveel geluk. Zij krijgen de volle laag van complexe trauma’s, die zich op de volgende manieren manifesteren:

• Emotionele flashbacks: Het getraumatiseerde kind wordt overspoeld door een constante stroom van negatieve emoties. Een vloedgolf van schaamte, schuldgevoelens, angst, woede, verdriet, wanhoop, zelfhaat en meer ligt altijd op de loer onder de oppervlakte, gecontroleerd door een haartje dunne trigger. Deze emotionele flashbacks zijn een kernkenmerk van complexe PTSS. Wanneer ze worden geactiveerd, nemen ze de getraumatiseerde persoon mee terug in de tijd. De persoon krimpt ineen en vervalt in zijn of haar kindertijd. Hij of zij wordt onzeker, super gevoelig voor stress, snel boos of stil en niet in staat om voor zichzelf op te komen. Misschien wordt hij of zij beschaamd en verstopt zich voor de wereld. Hij of zij kan gevoelloos worden en moeite hebben om zich te concentreren of contact te maken met anderen. Emotionele flashbacks zijn zo verraderlijk dat het super moeilijk kan zijn om te merken dat je er een hebt. Je begint gewoon anders te voelen, denken, kijken en reageren, en meestal merk je het pas lang nadat het gebeurd is.
• Dissociatie: Voor het getraumatiseerde kind is de werkelijkheid vaak een onbegrijpelijke nachtmerrie. Naarmate de druk toeneemt, splijt het kind zich af van de werkelijkheid en drijft het weg in zijn fantasie. In deze andere wereld kan het kind aan zijn pijn ontsnappen en fantaseren over een ‘beter’ leven. Dissociatie biedt verlichting en is een manier om de chaos die vanuit het innerlijk van het kind komt te verdoven. De prijs die het kind voor deze copingstrategie betaalt, is echter hoog. Het kind ontwikkelt een slecht geheugen en zelfs geheugenverlies, waardoor het zich geen aspecten van zijn dag of zelfs zijn hele jeugd kan herinneren. Het gedissocieerde kind kan vaak de nuances in zijn omgeving niet onderscheiden. Het blijft naïef ten opzichte van de gebeurtenissen in de wereld en ondervindt daardoor een enorme verstoring in zijn ontwikkeling.
• Moeite met concentreren: Trauma en emotionele ontregeling leiden enorm af. Dit resulteert natuurlijk in een onvermogen om zich te concentreren, omdat het getraumatiseerde kind voortdurend wordt geplaagd door de chaos en het ongemak van binnen. Trauma heeft ook invloed op de ontwikkeling van de hersenen en is een belangrijke factor bij ADHD.
• Impulsiviteit: Omdat ze nooit echt controle hebben over hun emoties, kunnen getraumatiseerde mensen risicovol gedrag vertonen, zoals onveilige seks, illegaal drugsgebruik, gokken, overeten, roekeloos rijden of te veel geld uitgeven en materialisme, om hun gevoelens te reguleren. Getraumatiseerde mensen zijn ook vatbaar voor verslaving.
• Constante angst: complexe PTSS activeert permanent de vecht- of vluchtreactie, en de angst die daaruit voortvloeit is verlammend. De getraumatiseerde persoon heeft de behoefte om altijd iets te doen of naar iets in de toekomst te werken. Ze kunnen zich bezighouden met onophoudelijk denken en dwangmatig praten om zichzelf af te leiden van hun gevoelens. Ze kunnen moeite hebben met inslapen, waarbij angst hun vermogen om te ontspannen aantast. Mensen met een trauma hebben ook een constant gevoel van dreigend onheil. Ze maken zich vaak zorgen en worden overspoeld door ‘wat als’-gedachten.
• Extreme splitting: Het getraumatiseerde kind ziet de wereld in zwart-wit. Mensen zijn ofwel een bedreiging, ofwel een bron van fantastisch plezier. De wereld is geweldig en overvloedig, of vreselijk en angstaanjagend. Er is geen tussenweg, geen nuance in de realiteit van het kind.

Met zo’n chaos in hun hoofd, kun je je voorstellen hoe moeilijk het voor borderline-patiënten is om dagelijks te functioneren, laat staan zich te herinneren wat er is gebeurd.

Een ontregelde wereld

Iemand die niet met complexe trauma’s te maken heeft, heeft over het algemeen een continu bewustzijn van zijn innerlijke zelf, herinnert zich de meeste dingen die hij heeft meegemaakt en heeft een vaste identiteit die zich in de loop van de tijd geleidelijk ontwikkelt.

De borderline daarentegen is totaal gefragmenteerd en ontregeld. Ze gaan voortdurend van euforie naar angst, naar depressie en weer terug naar vreugde. Soms voelen ze zich krachtig en gelukkig met zichzelf, andere keren denken ze dat ze het meest verachtelijke wezen op aarde zijn. Hun impulsiviteit leidt hen van het ene ‘avontuur’ naar het andere, waardoor hun leven vaak uit balans raakt of hun vermogen om continuïteit en stabiliteit te creëren negatief wordt beïnvloed. Talloze triggers storten hen in een stortvloed van negatieve emoties. En bovenal drijven ze voortdurend in en uit dissociatie zonder dat ze het beseffen.

Dissociatie als redding

Complex trauma is super stressvol en slopend. Verlammende angst, een stortvloed van schaamte, een kritische stem die je 24/7 beoordeelt en uitscheldt, een onvermogen om te weten wie je bent, minuut na minuut; het is allemaal verschrikkelijk om mee om te gaan.

Met een constante stroom van paniek, verdriet, woede en schuldgevoelens is de druk van complex trauma enorm. Gelukkig heeft de geest een uitlaatklep die bekend staat als dissociatie.

Als je gedissocieerd bent, is de borderline er niet meer. Je wordt volledig in beslag genomen door fantasie en verbeelding. Wat er in de wereld om je heen gebeurt, registreer je nauwelijks. De borderline glijdt naadloos in en uit dit rijk, zonder dat je je daar bewust van bent. Je kunt nauwelijks het verschil zien tussen de imaginaire wereld en de echte wereld.

Maar wanneer de borderline gedissocieerd is, blijft de echte wereld bestaan, samen met de mensen daarin. Hoe gaat de geest om met de gaten in het geheugen die hierdoor ontstaan?

Een behoefte om ‘normaal’ te zijn

Iedereen wil erbij horen, gezien worden als een acceptabel lid van de groep. ‘Normaal’ zijn. Hoewel dissociatie naadloos verloopt, weet de geest dat de gaten er zijn. De borderline kan niet controleren wanneer ze aanwezig zijn en wanneer ze verdwenen zijn. Tijdens interacties met mensen in hun leven vult de geest de gaten in het geheugen op door middel van confabulatie. Dat wil zeggen dat er een alternatieve waarheid wordt gecreëerd waarin de borderline volledig gelooft.

Borderlines kunnen in sommige gevallen liegen, zoals iedereen. Maar als er gaten in hun geheugen zijn die ze moeten opvullen, liegen ze niet - ze vertellen een verhaal dat ze zelf geloven. Het is een cruciaal reguleringsproces voor hen om zich normaal en gereguleerd te voelen en zo te worden gezien.

In extreme gevallen van trauma’s uit de kindertijd kan de hele kindertijd van een borderline een lege herinnering zijn, waarbij alleen willekeurige beelden verschijnen wanneer ze proberen zich iets te herinneren. Als je ze echter naar hun jeugd vraagt, vullen ze de leemtes misschien op door te zeggen dat ze een geweldige jeugd hebben gehad en goede ouders hadden. Dit komt vooral voor bij borderlines die nog maar net begonnen zijn met zelfbewustwording.

De behoefte om ‘goed’ te zijn

Een ander mechanisme om met complexe trauma’s om te gaan is splitting, waarbij een vreselijke ervaring wordt omgedraaid tot het tegenovergestelde.

Een borderline kan gevoelens van schaamte en schuld verbergen door zich groots op te stellen en te beweren dat ze geweldig zijn. Door hun emotionele ontregeling kan de borderline iemand aanbidden op wie ze vertrouwen voor stabiliteit, omdat ze wanhopig willen geloven dat deze persoon ‘perfect’ is en hen nooit zal verlaten. Het eerste slachtoffer van zo’n splitting-proces is de waarheid.

Dit wanhopige verlangen naar ‘perfectie’ wordt bereikt via fantasie. Daardoor wordt de realiteit ontkend en wordt een projectie gebruikt om de harde waarheid te verbergen. De borderline die een geliefde idealiseert, negeert al zijn fouten en misstappen en houdt vast aan zijn perfecte projectie. Wanneer dit begint te mislukken en de realiteit doorschijnt, slaat de borderline om naar de andere kant van de splitsing en maakt hij zijn geliefde tot een schurk door haat en woede op hem te projecteren. In beide gevallen ontkent de borderline de realiteit. Zelfs als de borderline zich de goede tijden ‘herinnert’, komt dat vaak uit hun fantasie, waar die herinnering is aangetast door een projectie.

De borderline kan splitting ook op zichzelf toepassen. Wanneer hun emotionele ontregeling leidt tot extreem gedrag, gaan borderlines om met de gruwelen van wat ze hebben gedaan door ze te overschilderen met confabulatie en grootsheid, in de overtuiging dat wat ze hebben gedaan een goede reden had.

Borderlines dissociëren ook terwijl ze zich misdragen, door hun lichaam te verlaten en van bovenaf op hun daden neer te kijken. Combineer dit met hun ontregeling, trauma en gefragmenteerde zelfbeeld, en je begrijpt hoe wispelturig het geheugen van borderlines kan zijn.

Het kan heel eng zijn om niet te weten wat echt is en wat niet, welke herinneringen kloppen en welke verzinsels en fantasieën zijn. Dit is waar borderlines mee te maken hebben, samen met hun dierbaren, die steeds meer in de war raken door de chaos die ontstaat door hun relatie met de borderline. De dierbaren van borderlines blijven vaak achter met een diep wantrouwen, niet wetend wat waar is en wat niet.

Toch is er hoop voor borderlines. Ze kunnen therapie zoeken. Ze kunnen mediteren. Ze kunnen zichzelf in het moment verankeren door regelmatig hun ademhaling te reguleren.

De realiteit is voor ons allemaal subjectief. Met ijver en oefening kunnen borderlines zichzelf voorzichtig terugbrengen van het extreme einde van het spectrum, waar niemand echt weet wat echt is en wat niet, maar waar iedereen toch functioneert en floreert.