De kern van de narcist

Ons op de juiste manier klein laten voelen is een functie van kunst; mensen kunnen ons alleen op de verkeerde manier klein laten voelen.

- E. M. Forster

De meeste mensen laten zich graag beïnvloeden door hun emoties. Sommigen meer dan anderen. Empathie zorgt ervoor dat we ons inleven in de situatie van iemand anders en die willen helpen. Schaamte houdt onze grootsheid in toom en herinnert ons eraan dat we geen goden zijn die iedereen voor zich moeten laten buigen, maar mensen met gebreken die met elkaar moeten opschieten en zich voortdurend moeten verbeteren en aanpassen. Schuldgevoelens dwingen ons na te denken over verkeerde acties en ons te verontschuldigen. Deze gevoelens kunnen pijnlijk zijn, maar ze zijn ook goed. Ze helpen ons gezonde relaties te onderhouden, samen te leven en een betere wereld te creëren.

Narcisten geven daar geen moer om. Jouw gevoelens kunnen hen niets schelen. Voor hen gaan gevoelens niet over het creëren van een harmonieuze samenleving of het onderhouden van bevredigende relaties, maar zijn ze een manier om jou te controleren. Gaslighting, triangulatie en hoovering zijn subtiele en vaak niet zo subtiele technieken die narcisten gebruiken om hun doelpersonen via emoties te controleren. Door iets op een bepaalde manier te zeggen, kunnen ze de emoties van hun doelpersoon triggeren en een reactie uitlokken. Narcisten weten dit heel goed. Tactieken zijn weliswaar belangrijk om te kennen, maar ze zijn gericht op wat de narcist doet. Wat we eerst moeten begrijpen, is wat de narcist is:

Narcisten zijn schaamteloos.

Dit is het bepalende kenmerk van narcisme. Een narcist heeft geen contact met diens empathie of schaamte. Sommige mensen beweren dat narcisten helemaal geen schaamte kennen, anderen dat ze hun schaamte al op jonge leeftijd hebben verloochend in ruil voor een groots, vals zelfbeeld. Hoe dan ook, narcisten zijn schaamteloos. Omdat ze geen schaamte voelen, kan hun gevoel van grootsheid ongebreideld de vrije loop nemen. Om zich altijd groots te voelen, hebben ze echter mensen nodig die ze kunnen uitbuiten. Daardoor leeft een narcist diens grootsheid uit door andere mensen te onderwerpen en te objectiveren. Op het schaamte/grootsheidscontinuüm streeft de narcist ernaar andere mensen zo ver mogelijk naar links te duwen (schaamte), terwijl die diens eigen positie aan de rechterkant (grootsheid) behoudt.

Schaamteloosheid is het meest subtiele aan een narcist en het moeilijkst te zien. Het is ook de kern van een narcist en wat die zo dodelijk maakt voor ons welzijn. Door schaamteloos te zijn, hoeft de narcist niet aan zelfreflectie te doen. Door schaamteloos te zijn, hoeft de narcist diens beperkingen en menselijkheid niet toe te geven. Het creëert een ondoordringbaar schild. Die hoeft niet toe te geven dat die fout is, die hoeft niet toe te geven dat die niet goed genoeg is, die hoeft zich niet te verontschuldigen en die hoeft anderen zeker niet de overhand te geven.

In de aanwezigheid van iemand die schaamteloos is, wordt alle schaamte automatisch op jou teruggekaatst. Door een aura van goddelijkheid op te zetten, zorgt de narcist ervoor dat de persoon in diens aanwezigheid zich onmiddellijk minderwaardig voelt. Als je in de buurt bent van iemand die gezonde schaamte toont, voel je je warm en krijg je een gevoel van kameraadschap en gelijkheid. Als je in de buurt bent van een narcist, voel je je meestal rot. Opgroeien met een narcist of een relatie hebben met een narcist is als de hele dag in de hete zon staan. Die kaatst alle schaamte terug naar jou, alleen al door in je buurt te zijn.

Dit kun je makkelijk over het hoofd zien als je lang in de buurt van narcisten bent geweest. Ze hoeven niet eens openlijk misbruik te maken van je. Het gaat niet alleen om het opmerken van hun manipulatieve gedrag, maar ook om het besef hoe ze je laten voelen. Er is iets verontrustends aan en het speelt zich net onder je bewuste waarneming af. Het is alsof je in een emotioneel vagevuur zit. Je wacht constant om toegelaten te worden, om de vreugde te ervaren van een bevredigende, menselijke relatie, maar de narcist houdt je op afstand. Dit is de kern van een relatie met een narcist; hier begint het allemaal mee. Ze zijn als gladde vissen. Niets blijft aan hen kleven. Alle gebreken en tekortkomingen — alles wat menselijk is — worden op jou teruggeprojecteerd. Jij bent altijd de kwetsbare persoon. Door schaamteloos te zijn, dwingt de narcist de ander om de schaamte te dragen — zich minderwaardig te voelen.

Zoals eerder vermeld, zal iemand die dit voortdurend en lang genoeg voelt, het uiteindelijk internaliseren. Het raakt verweven met diens persoonlijkheid en zal als een constante schaduw over diens hele ervaring blijven hangen. Als je lang boos bent, word je een boos persoon. Als je lang depressief bent, word je een depressief persoon. Als je lang wordt blootgesteld aan schaamte, ga je geloven dat je tot in het diepst van je ziel gebrekkig bent. Deze toxische schaamte maakt schaamteloosheid in een relatie zo gevaarlijk, zelfs voordat er sprake is van enig openlijk misbruik.

Schaamteloosheid zorgt voor schaamte bij anderen en komt op veel subtiele manieren tot uiting.

Een narcist kan:

• Er altijd naar streven om de controle te hebben: Dit kan zo simpel zijn als ongeduldig de bezem uit je handen pakken als je aan het vegen bent en het zelf doen. Door de controle niet uit handen te geven of iemand niet in diens eigen tempo te laten leren, geeft die iemand het gevoel dat die ‘het werk niet kan’.
• Neerbuigende blikken/met die ogen rollen: Een neerbuigende blik kan een boodschap overbrengen als ‘ik doe je een gunst door je te tolereren en je in mijn buurt te laten’.
• Gniffelen en lachen om je zwakheden: Die alwetende lach wanneer je een fout maakt, geeft aan hoe grappig je bent in vergelijking met iemand die dezelfde fout niet zou maken. Vaak is de fout niet eens een fout, maar een gniffel om iets wat je gewoon op een andere manier hebt gedaan dan de narcist zou doen.
• In jouw aanwezigheid over jou in de derde persoon te spreken: Als er in jouw aanwezigheid over jou wordt gepraat, vooral op een negatieve manier, kan dat je een gevoel van schaamte en machteloosheid geven. Bijvoorbeeld: “Lisa is zo lui in huis. Ze doet geen huishoudelijk werk, ze kijkt alleen maar Netflix.” Als dit tegen iemand anders wordt gezegd terwijl jij erbij bent, wordt de aandacht op jou gericht zonder dat jij daadwerkelijk bij het gesprek wordt betrokken. Het creëert de illusie dat twee mensen met ‘meer kennis’ over jou praten: het onderwerp van ‘bezorgdheid’. Ten eerste is zo’n uitspraak subjectief (Lisa voelde zich misschien een beetje ziek en keek een paar uur Netflix om te ontspannen) en dwingt het jou om jezelf te verdedigen of je te schamen.
• Zichzelf ophemelen door middel van verhalen: Door verhalen te delen waarin de narcist in een zeer superieur daglicht wordt gesteld, voelen de luisteraars zich in vergelijking daarmee klein. Veel narcisten zijn geweldige vertellers, en in hun verhalen zijn ze meestal sterk en superieur. Een andere manier waarop ze hun imago in een verhaal opkrikken, is niet alleen door zichzelf op te hemelen, maar ook door de persoon die ze in hun verhaal beschrijven naar beneden te halen.
• Zichzelf ophemelen door assertief te zijn en af te leiden: Een narcist zal niet toegeven dat die zwak is of beperkingen heeft. Die begint een zin misschien met ‘Ik … nooit…’ of ‘Ik … altijd…’. Bijvoorbeeld: ‘Ik word nooit gedumpt, ik dump altijd’ of ‘Ik sta altijd binnen tien minuten in de rij’. De tweede uitspraak komt vooral als reactie op jouw opmerking dat je een uur hebt moeten wachten. Dit onderscheidt hen van de ‘pechvogel’ en maakt hen bijzonder.
• Kritische, retorische vragen stellen: Bijvoorbeeld: ‘Waarom heb je de borden zo neergezet?’ of ‘Waarom draag je die broek?’ Deze vragen hebben geen echt antwoord of doel, behalve om jouw vermeende incompetentie te benadrukken.
• Weigeren zich in te leven en te steunen: Als je iets oprechts deelt dat belangrijk voor je is, zal de narcist het zo snel mogelijk afdoen of gewoon negeren. Die kan gewoon knikken, van onderwerp veranderen of analyseren en oplossen wat je zegt. Die doet dit zodat je diens emoties niet kunt beïnvloeden. Deze afwijzing van je oprechte uitingen zorgt ervoor dat je je schaamt en ongeliefd voelt. Er wordt niets openlijk gedaan, maar het voelt niet goed als je beseft dat de persoon aan wie je je hart uitstort, niet genoeg om je geeft om zich in te leven.
• Je geen grenzen laten stellen: Een narcist kan denken dat die weet wat het beste voor je is, zonder je eerst te vragen. Die bestelt je drankje zonder te vragen, neemt beslissingen waar jij bij betrokken bent zonder je te raadplegen, opent je post, enzovoort. Dit maakt je tot een object en geeft je het gevoel dat alleen de narcist weet wat het beste voor je is.
• Weigeren mee te gaan in jouw plannen of jou invloed te geven: De relatie is meestal onevenwichtig. Die heeft het voor het zeggen en beslist waar jullie heen gaan, wat jullie doen en voor hoe lang. Die vertrouwt op het lage zelfbeeld van diens doelpersoon om dit af te dwingen. Door de doelpersoon geen voorkeur te geven, kan de narcist het zelfbeeld van de doelpersoon verder ondermijnen.
• Ongewenste, zogenaamd neutrale opmerkingen maken: bijvoorbeeld “Je hebt haren in je oren” of “Weet je, je bent altijd de eerste die klaar is met eten” of “Je moet nieuwe schoenen kopen”. Dit is bedoeld om je zelfbewust te maken zonder dat het als een daadwerkelijke aanval overkomt.
• Bezorgdheid veinzen of overdrijven: Door bezorgdheid te overdrijven, kan de narcist je het gevoel geven dat je hulp nodig hebt, ook al had je dat in eerste instantie niet. Hoewel we allemaal wel eens worstelen in het leven, kunnen we ons door overdreven bezorgdheid een wrak gaan voelen, iemand die het leven niet aankan. Deze nep- of overdreven bezorgdheid gaat meestal gepaard met een bezorgde blik.
• Je vergelijken met anderen: Als de narcist erop wijst dat iemand die die kent iets kan wat jij niet kunt, of ergens beter in is dan jij, plaatst die je op een waardeschaal. Of dit nu waar is of niet, het is vernederend en kan moeilijk te negeren zijn. Een man kan bijvoorbeeld proberen spiermassa te kweken in de sportschool, en vervolgens zijn vriendin laten vertellen hoe gespierd haar ex-vriend was. Een ouder kan (subjectief) aan diens alleenstaande dochter uitleggen dat alle andere vrouwen van haar leeftijd gelukkig getrouwd zijn en kinderen hebben. Deze subtiele vergelijkingen ondermijnen en beschamen.

Merk op dat al het bovenstaande bedoeld is om de illusie te wekken dat de doelpersoon een lagere status heeft en de narcist een hogere status.

Kameraden in schaamte

Degenen die te lang aan de linkerkant van het schaamte/grootsheidscontinuüm staan, zullen schaamte internaliseren. Ze voelen zich minderwaardig en minder dan menselijk. Ze vinden dat ze de steun van anderen niet verdienen, maar dat ze die zelf moeten geven.

In een gezonde relatie daarentegen wordt de schaamte gedeeld en tenietgedaan. Alle partijen werken samen om in het midden van het continuüm te blijven. Er wordt onbewust gecommuniceerd dat we allebei mens zijn, dat we allebei fouten maken en dat niemand beter is dan de ander. We zijn gelijkwaardig. Of het nu zo bedoeld is of niet, alles wat hiertegen ingaat, is per definitie beschamend.

Als iemand bijvoorbeeld aan een vriend vertelt dat die zich voor schut heeft gezet door te pronken voor iemand die die aantrekkelijk vindt, kan de vriend, als blijk van acceptatie en solidariteit, een soortgelijke ervaring delen. Schaamte wordt dan een niet-kwestie. Als je hetzelfde verhaal deelt met een narcist, zal die je misschien uitlachen en vervolgens vertellen hoe aantrekkelijk diens laatste verovering was.

In een gezonde relatie wordt wat je deelt gerespecteerd en belangrijk gevonden door de ander. Je grenzen worden gerespecteerd en de relatie draait om delen en gelijkheid, niet om controle en competitie. Er zijn geen spelletjes. Je lacht samen met de ander, je bent niet het doelwit van diens spot.

Mensen met een gezond gevoel van schaamte en empathie zullen het volgende doen:

• Ze zullen je emoties weerspiegelen.
• Ze zullen manieren zoeken om met je te lachen.
• Ze geven toe dat ze fout zijn zonder excuses te verzinnen.
• Ze geven je de ruimte om jezelf te uiten.
• Ze passen hun emotionele ervaring aan om ervoor te zorgen dat er een band met je ontstaat.
• Ze voelen zich op hun gemak met grenzen in de relatie.
• Ze staan een gelijkwaardige status in de relatie toe.
• Ze respecteren je kwetsbaarheid en staan zichzelf toe om ook kwetsbaar te zijn.

Als iemand mensen om zich heen heeft die streven naar gelijkheid en een evenwichtige positie op het schaamte/grootsheidscontinuüm, zal die gezonde schaamte hebben. Die gelooft in diens potentieel en eigenwaarde, maar accepteert diens eigen beperkingen en respecteert het recht van anderen om hun eigen grandeur te uiten. Die wordt niet bepaald door diens schaamte en laat zich er ook niet door beheersen. Die gebruikt het gewoon om te groeien en om goed om te gaan met de mensen om wie die geeft. Die zoekt manieren om te gedijen en tegelijkertijd samen te leven met en steun te bieden aan anderen. Die tolereert absoluut geen schaamteloosheid bij anderen.

Reageren op schaamteloosheid

Zoals eerder vermeld, moedigt de wet van grootsheid één van de vijf op schaamte gebaseerde reacties aan. Deze wet kan ook worden toegepast op narcisme. In een relatie met een narcist kan de doelpersoon als volgt reageren op schaamteloosheid:

• Diens lage status accepteren: Toxische schaamte zal de overhand krijgen. Als de narcist een ouder is, heeft het kind geen andere keuze dan diens positie in de pikorde te accepteren. Als volwassene zal de doelpersoon, als de narcist diens zelfrespect voldoende heeft gebroken of die in een relatie met zichzelf heeft gezogen, worden overgehaald om diens lage status te accepteren.
• Proberen te voldoen aan de normen van de narcist: De doelpersoon kan harder zijn best doen om te behagen, zichzelf uit te leggen en te verdedigen, of veranderingen en verbeteringen doorvoeren. De narcist zal simpelweg de lat hoger leggen. Dit houdt nooit op en leidt bijna altijd tot een overweldigend gevoel van schaamte.
• Zich identificeren met de narcist: Dit komt het meest voor. Voor een kind is het automatisch dat het zich identificeert met de ouder en deze als almachtig en goed ziet. Het is een noodzakelijke overlevingstactiek. In een relatie met een narcist zal de doelpersoon ervan overtuigd zijn dat die in een liefdevolle, gelijkwaardige relatie zit. Veel mensen geven gewoon om degenen die dicht bij hen staan, en dus zorgt hun liefde ervoor dat ze zich positief identificeren met de narcist en alles wat daarbij hoort.
• Zichzelf losmaken van de narcist: Kinderen hebben deze optie niet. Als volwassene is dit meestal de beste weg. Het kan betekenen dat je de relatie beëindigt of je emotionele betrokkenheid terugtrekt als beschermingsmechanisme. Dit wordt later in het hoofdstuk ‘Verschroeide aarde’ nader toegelicht.
• De narcist in diskrediet brengen: Het is niet aan te raden om de strijd met een narcist aan te gaan. Die is goed getraind in mentale spelletjes en gedijt daarop. Als je je tot diens niveau verlaagt, geef je die alleen maar narcistische voeding. Ook dit wordt later in meer detail besproken.