Het kwartje valt

De mens is vrij op het moment dat hij dat wil.

– Voltaire

Dat je dit boek in handen hebt, betekent dat je op de goede weg bent. Misschien heeft een bepaalde gebeurtenis de zeepbel doen barsten en je ogen geopend. Je wist niet precies wat er veranderd was, maar je voelde het wel. Het gebeurde toen een belangrijk persoon in je leven te ver was gegaan en je eindelijk tegen jezelf zei: ‘Dit is niet normaal. Waarom pik ik deze onzin?’ Je kon weliswaar niet precies benoemen wat normaal is, maar je wist dat de band die je met deze persoon had allesbehalve gezond was.

Vanaf dat moment heb je misschien enkele of zelfs alle van de volgende kenmerken van je relatie herkend:

• Ze is onevenwichtig: De ander lijkt de overhand en het laatste woord te hebben, en jij moet vechten om op gelijke voet te komen. Zijn problemen hebben de hoogste prioriteit. Als je probeert je uit te spreken of je zin door te drijven, vindt de ander een manier om je te onderdrukken en de aandacht weer op zichzelf te vestigen.
• Ze is manipulatief: Alsof hij een toverspreuk uitspreekt, lijkt de ander een griezelig vermogen te hebben om je te beïnvloeden en zijn zin door te drijven. Vaak wil je dat helemaal niet, maar het gebeurt gewoon. Als je probeert hem op wat voor manier dan ook te beïnvloeden, loop je tegen zoveel obstakels aan dat je het opgeeft.
• Ze is opdringerig: Deze persoon heeft een vaste plek in je gedachten. Er lijkt geen psychologische afstand tussen jullie te zijn en hij dringt moeiteloos je emotionele ruimte binnen. Je verlangt naar wat afstand en psychologische ‘lucht’, maar voelt je uiteindelijk enorm schuldig. In zijn aanwezigheid lijkt het geen optie voor je om een zelfstandig individu te zijn dat zijn leven zelf in de hand heeft.
• Ze is star: Je ontwikkelt je niet verder in de relatie en zij komt ook niet vooruit. De relatie voelt als een ritueel en je zou willen dat er meer achter zat.
• Ze is vermoeiend: Je loopt om deze persoon heen alsof je op eierschalen loopt. Er is geen specifieke reden voor. Alleen al zijn aanwezigheid maakt je angstig, alsof je niet goed genoeg bent en jezelf aan hem moet bewijzen.
• Ze is beklemmend: Het wordt als vanzelfsprekend beschouwd dat de ander superieur aan je is. Als je tijd met hem doorbrengt, voel je je hopeloos minderwaardig.
• Ze is hol: De relatie voelt op de een of andere manier leeg en triest aan, en je haalt er niet veel emotionele voldoening uit.
• Ze is verwarrend: Je lijkt nooit vaste grond onder je voeten te vinden. Er is altijd wel een drama dat moet worden opgelost, of iets waar de ander ontevreden over is en dat jij in orde moet brengen. Je verlangt naar rust en veiligheid, maar op de een of andere manier ontglipt dat je steeds weer.
• Ze houdt je in haar ban: Er lijkt een onzichtbare kracht te zijn die je naar de ander trekt. Zelfs als je je even terugtrekt, is een ogenschijnlijk onschuldige vraag genoeg om je weer terug te halen. Je voelt je machteloos om deze emotionele kracht te weerstaan, die een eigen leven lijkt te leiden.

Dan leidt het ene tot het andere, en voor je het weet, zoek je ‘narcistische persoonlijkheidsstoornis’ op. Je leest een paar artikelen – en bent totaal verbijsterd. Nadat de eerste schok voorbij is, ga je verder met je onderzoek. Je leest op forums en komt erachter dat talloze mensen jouw ervaringen delen. Je leert vaktermen kennen als gaslighting, idealiseren, devalueren, afdanken, hoovering en baiting. Je legt de puzzelstukjes bij elkaar en begint te beseffen dat veel van deze tactieken ooit op jou zijn toegepast. Het is alsof iemand je je eigen levensverhaal vertelt. Je begint je af te vragen: Kan dit waar zijn? Bestaan zulke mensen echt?

Je leest verder. Uiteindelijk komt het je met volle kracht binnen. Je beseft dat je niet gek bent; wat je al die tijd hebt meegemaakt, is absoluut echt. Zulke mensen bestaan echt. Ze bestaan niet alleen in de wereld daarbuiten, maar ook in jouw wereld. Je weet niet of je moet lachen of huilen. Je voelt woede, verdriet en wanhoop – en een beetje opluchting. Je loopt rond met een gevoel van lichtheid, maar ook met het gevoel dat je op de een of andere manier bezoedeld bent. Je hele realiteit is op zijn kop gezet.

Je begint je basisinstincten in twijfel te trekken. Je beseft dat de relatiedynamiek die je hebt geaccepteerd en als vanzelfsprekend hebt beschouwd, zowel ongezond als extreem manipulatief is. Je begint mensen anders te zien. Je observeert hun gedrag, zelfs dat van mensen die je al jaren of zelfs je hele leven kent. Het beeld is nog niet helemaal helder. Het is echter wel duidelijk dat je een probleem hebt met narcisten – en dat je je dat nu pas begint te realiseren.

De reis naar het onbekende

Wat je misschien nog niet hebt ingezien, is dat het weliswaar belangrijk is om het gedrag van anderen te observeren, maar dat dat alleen niet voldoende is. Als je aan de oppervlakte blijft, raak je alleen maar verstrikt in steeds nieuwe drama’s en blijf je je afvragen wat normaal is en wat narcistisch. Het is cruciaal dat je inziet dat de tactieken waaraan je bent blootgesteld slechts het topje van de ijsberg zijn; het probleem reikt veel dieper. De kern van het probleem is vaak veel moeilijker te herkennen.

Als je denkt dat het zo makkelijk is om gewoon weg te gaan, heb je het mis. De uitweg is geen vaste reeks stappen die naar een nieuw leven en spannende avonturen leidt. Misschien had je dat al wel vermoed. Het is geen toeval dat je überhaupt in deze situatie terecht bent gekomen. Je hebt nog steeds dezelfde overtuigingen, gedragingen en denkpatronen. Je kunt je partner verlaten, afstand nemen van bepaalde familieleden, nieuwe vrienden zoeken of je baan opzeggen. Maar na verloop van tijd beland je in de armen van een andere narcist, of sta je weer onder de controle van dezelfde narcist. Om blijvende verandering te bereiken, heb je een strategie nodig.

Slijp je zwaard

Zoals de titel al zegt, is dit boek een inleiding in de kunst om een narcist uit te drijven. Maak je geen zorgen: daar heb je geen priester of rituelen voor nodig! Het gaat erom de kern van het probleem te begrijpen, niet alleen de symptomen. Het gaat erom die kern zowel in de narcist als in jezelf te zien. Het gaat erom je bewust te worden van wat jou tot een doelpersoon voor narcisten maakt. Het gaat erom je denkwijzen te veranderen, zodat je je van het probleem kunt losmaken.

Het gaat er ook om nieuwe innerlijke bronnen aan te boren die narcisten niet willen dat jij ontwikkelt, vooral omdat deze bronnen je minder kwetsbaar maken voor hun controle. Het gaat erom een nieuw geloofssysteem te ontwikkelen. Het gaat erom je eigen autonome identiteit te ontwikkelen, vrij van schaamte en schuld; een vesting waar niemand toegang toe heeft zonder jouw uitdrukkelijke toestemming, tenzij hij je het nodige respect toont.

Na verloop van tijd zullen je nieuwe middelen en overtuigingen je in staat stellen om naar de zonnige, narcisme-vrije kant van de straat te springen. Dus ja, in zekere zin gaan we een aantal narcisten uitdrijven. Om precies te zijn gaan we ze uithongeren door hun narcistische voeding weg te nemen. En dat begint allemaal bij jou.